Amerikalı iktisatçı ve sosyal teorisyen Thomas Sowell bir keresinde şöyle yazmıştı: ‘’Başkalarının hayatlarını yönetmek için planlar yapmaya istekli olanlar dünyadan hiç bir zaman eksik olmamıştır.’’ (Thomas Sowell)

Bu sözde saklı olan eleştiri görünüşe göre açıktır: ‘’Başkalarının hayatlarını yönetme tutkusu kötü bir şeydir.’’

Ne var ki, bizim toplumumuzdaki çoğu kişinin bu eleştiriyi anlamlı bulacağından, hatta bir eleştiri olarak göreceğinden emin değilim. Çünkü, genellikle Türkiye insanının ‘’yönetilmek’’le ilgili bir sorunu yoktur. Hatta çoğu kimse başka bir irade tarafından yönetilmeyi doğal, hayatın olağan akışının bir gereği olarak görür.

Ben buna pek şaşırmıyorum. Şaşırmıyorum çünkü üstad Sowell’ın bu tespitini bir eleştiri olarak görmesi için, kişinin kendi maddî ve manevî varlığı üzerinde münhasır (başkalarının değil sadece kendisinin) kontrol ve tasarruf yetkisine sahip olduğuna inanması gerekir. (Liberteryen literatürde buna self-ownership [öz-sahiplik] denmektedir) Oysa, Türkiye’nin ‘’dinî ve millî’’ setup’ı bu düşünceyi neredeyse bir sapkınlık olarak görmeye ayarlıdır.

Başkalarının hayatlarını yönetmenin, bunun için plan projeler yapmanın bütün bir toplumu kuşatan standard tarzı ve aracı, malum, siyasettir. Onun içindir ki, bu işin sevdalıları veya tutkunları da tipik olarak siyasî iktidarı ele geçirmeye çalışırlar.

Ünlü özgürlük tarihçisi Lord Acton’ın, siyasetteki ‘’büyük adamlar(ın) hemen hemen her zaman kötü adamlar’’ olduklarına ilişkin yargısına şaşırmamamız gerekiyor. Gerçi düşünür iktidarın siyasetçileri yozlaştırmasıyla bağlantılı olarak bu yargıyı dile getirmişti. Yine de benim bu yazıda asıl dikkat çekmek istediğim, iktidar kötüye kullanılmasa bile, başkalarının hayatlarını yönetme sanat ve tekniği anlamında siyasetin (güç aracılığıyla yönetmenin) kendisinin zaten matah bir şey olmadığıdır.

Başkalarının hayatlarını yönetmenin tipik tarzının siyaset olması aynı tutkuyu hayata geçirmenin başka kurumsal araçlarının da var olmadığı anlamına gelmez. Evet vardır ve bu ikincil veya dolaylı araçların başında da ‘’eğitim’’ gelmektedir. Kurumsal-kamusal eğitim, öğrencilere tarafsız bilgi aktarımı yapmak ve bilgiye ulaşmayı kolaylaştırmak (öğretim) yerine, yurttaşların itaatini kolaylaştırmak üzere topluma doktrin aşılayan ve onu disipline eden ‘’eğitim’’e ağırlık verir.  

Yoksa, eğitimin öncelikli amacı öğrencilerin özgür düşünceli, sorgulayıcı ve özerk bireyler olarak yetişmelerine yardım etmek değildir. Özellikle Türkiye’deki kamusal eğitimin amacı genç nesilleri devletçi-milliyetçi ideoloji doğrultusunda şartlandırmak ve kalıplamaktır. Bu işin aracılığı demek olan öğretmenliğin ‘’kutsal’’ sayılmasının esas nedeni de budur: Öğretmen bir devlet misyoneridir.

Öğretmenlik sadece ‘’kutsal’’ da değildir. Bu mesleği gönüllü olarak seçenler için öğretmenliği cazip kılan özel bir neden daha vardır: dar anlamda ‘’siyaset’’ yapmaya gerek olmaksızın bir grup insanı (öğrencileri, hatta kısmen onların ebeveynlerini de) yönetme veya kontrol etme imkânı elde etmek. Bu bakımdan, okulların özellikle öğrencileri komutlarla sevk ve idare eden kışla benzeri birer mekân olması devletin bilinçli militarleştirme politikasıyla olduğu kadar, bizatihi öğretmenlerin (özellikle de idareci konumunda olanların) ‘’başkalarının hayatını yönetme’’ tutkusuyla da ilgilidir.    

Sözün kısası, kamusal eğitim politiktir; temel amacı da ‘’kutsal’’ devlete itaatkâr, ‘’makbul vatandaşlar’’ yetiştirmek üzere öğrencileri (mümkünse ailelerini de) daha ‘’yaşken eğmek’’tir. (Diyalog, 15 Kasım 2026)

Bu Makaleyi Paylaş:

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir